Türk el sanatları ve hobiler - Unutulmuş eski el sanatları - Güzel sanatlar hakkında ansiklopedik bilgi kaynağı

Türk el sanatları ve hobiler - Unutulmuş eski el sanatları - Güzel sanatlar hakkında ansiklopedik bilgi kaynağı

Tülü Dokumacılığı

Tülü Dokumanın Tanımı ve Önemi



El veya ıstar tezgâhlarında dokunan, yünün ve tiftiğin genellikle doğal renklerinin kullanıldığı, çözgü ve atkı iplikleri yün, ilme ipliği çoğunlukla tiftik olan, her ilme sırasından sonra 3 ile 30 sıra arasında atkı atılan, hav yüksekliği uzun, yumuşak, kaba dokulu halıya tülü denir.

Anadolu’nun birçok yöresinde dokunan halılar, değişik tipleri, desenleri ve kullanım alanları ile Türk halı sanatının ne kadar zengin olduğunu göstermektedir.

Herhangi bir ticari kaygı taşımayan, pazara çıkmayan bu halılar; dokuma teknikleri, renkleri, yalın ve çağdaş desenleri ile son derece ilginç ve farklı bir halı türüdür. Anadolu halkı yarı göçebe bir yaşam sürdürmesi nedeniyle gündelik yaşamlarında kullanmak amacıyla tülü halılarını dokurlar. Bu halıları “kuşurgu” adını verdikleri sandık odalarında saklayıp gerektiğinde buradan alıp kullanmaktadırlar. Çoğu zaman yaygı olarak kullanılan tülü dokuma, kış aylarında soğuktan korunmak amacıyla kapı boşluklarına asılır. Bunun dışında, üzerine yatmak için yatak, örtünmek için yorgan olarak kullanılır. Küçük ebatlı tülü halıları seccade ve minder olarak kullanmaktadır.

Yaz aylarında yaylaya çıkan yöre halkı, toplandığı zaman çok yer tutmaması ve hafif olması nedeniyle, tülü halılarını beraberinde götürmeyi tercih ederler. Ayrıca süt, yağ, kıyma gibi çeşitli yiyeceklerini çömlek ya da kazanlara koyup üzerlerini tülü halılarıyla örterek sıcaktan korumakta ve bu işleme de “basırık” adını vermektedirler.

Özellikle son yıllarda kendi çevresinin dışına çıkan tülü dokuma (halıları) teknik
özellikleri bakımından halı sanatı içinde özgün bir gruptur.


Tülü Dokuma Çeşitleri


  • Düğümlü Tülü (İlmeli tülü)

İplikle dokunan, saçak ve ilmelik ipliklerinin uçlarının kesilmeyip uzun bırakıldığı dokumadır. Çözgüsü halı gibi hazırlanmış olup ilmeleri Türk Gördes düğümü ile atılır.

Gördes düğümü

Düğümlü tülünün (ilmeli) ilmeleri (havları) halıya göre uzundur ve makasla kırkım yapılmaz. İlmeler arasında dört beş (en az) argaç geçirilerek dokunurlar. Yumuşak olması en büyük özelliğidir. Bazen de yumuşaklığı vermek için yüne biraz tiftik (filik) ilavesi yapılır.

Tülü dokumada genellikle doğal renkler kullanılır. Örnek verecek olursak devetüyü, sarı; gök ve kahverengi keçi filikleri, mor koyun yünü ile doğal renkteki yünlerin karışımından doğan yan renkler özellikle seçilerek kullanılır




  • Yamçı Tülü 

Düğümlü tülüde taraktan geçirmeden, bükülmeden tiftik kullanılmışsa bu tülüye yamçı tülü denilmektedir. Tiftikler Türk – Gördes düğümü atılarak dokunurlar. Tiftiklerin uçları kesilmez, kendi boyunda kalır. Yamçı tülüler genellikle 70.80x130.140 cm arasında olur.

Karapınar yamçı tülü



  •  Çeki Tülü

Çözgüler arasından geçirilen atkı ipliği bir tığ yardımıyla çekilerek oluşturulmaktadır. Çeki tülü genelde 70x80 ve 100x120 ebatlarında olur.





Tülü Dokumada Kullanılan Teknikler.


  • Türk (Gördes) Düğümü 

Bu düğüm şeklinde, ilme ipliği, bir çözgü çiftinin (ön ve arka telinin) etrafından dolanarak, uçları arkadan öne doğru alttan çıkarılarak atılır.

Sağ el ile tutulan çözgü çitinden, sol eldeki ilme ipliği önce arka telin sonra ön teline etrafından dolandırılır. Hereke, çift, kapalı, Gördes gibi adlarla anılır. Oldukça sağlam bir düğüm tekniğidir. Zamanla hav yüksekliği yok olsa bile, çözgü çiftinin etrafından dolandığı için desenin kaybolması mümkün değildir. İlme uçları aynı aralıktan çıktığı için geometrik motifli desenlerde görüntü bakımından daha iyi sonuç vermektedir. Ancak bitkisel motifli desenlerde uygulandığı zaman da görüntü bakımından bir olumsuzluğun olmadığına Hereke halıları örnek gösterilebilir.


  •  Atkı Atma

Ön ve arka çözgüler arasındaki ağızlıktan her ilme sırasından sonra geçirilen ipliğe atkı ipliği denir. Bazı yörelerde argaç, direzi gibi adlarla da anılır. Çözgülerin durumuna göre oluşan ağızlıktan, geçiş şekli dikkate alındığında iki tür atkı vardır. Kapalı (Türk) düğümle dokunan halılarda önce süzme, sonra basma atkı atılır. Açık düğümle dokunan halılarda ise önce basma sonra süzme atkı atılır.

Basma Atkı  
Vargel yukarıya kaldırılarak, öndeki çözgülerin arkaya geçmesi suretiyle oluşan çapraz ağızlıktan, biraz bolluk verilerek geçirilen atkıdır.

 Süzme Atkı
Her düğüm sırasından sonra vargel aşağıdayken çözgülerde çaprazlık oluşturulmadan geçirilen atkıdır.



Tülü Dokuma İşlem Basamakları

  1. Düğümler yine halıdaki gibi iki arış (çözgü) üzerine bağlanır. 
  2. Halı dokumada kesilen ilmeler, tülü dokumada kesilmez, saçaklar serbest bırakılır.
  3. Düğüm sırası tamamlanınca, üzerinden argaç (atkı ipliği) geçirerek kirkitlenir.Düz dokumaya devam edilir. Düz dokumanın genişliği kullanılan saçak yünlerinin uzunluğuna bağlı olarak 5–7 cm olabilir.
  4. Düz dokumadan sonra, yine bir sıra saçak yünlerinden ilme atılır. Desen bitene kadar dokumaya devam edilir











ÇÖZGÜ HAZIRLAMA


Sarma Tezgâh

Çözgü ve dokunan halı üst ve altı leventlere sarıldığından bu tezgâhlara sarma tezgâh
denilmektedir. Sarma tezgâhın ilk halini ise ıstar adıyla anılan tezgâhlar oluşturur.
Günümüzde kullandığımız sarma tezgâhların metal ve ahşap malzemeden imal edilmiş
olanları vardır. Metal tip tezgâhlarda germe makinesi yerine leventlere yani demirlere
sabitlenmiş dişliler kullanılır. Gücü ağacı yerine ise gücü demiri kullanılır. Gücü demirinin
uçları ile yan demirlere sabitlenen vida sisteminin ileri geri hareketini sağlamak suretiyle
çalışır.

Ahşap sarma tezgâhın parçaları aşağıda sıralanmıştır: 


  •   İki adet levend
  •   İki adet yan tahta
  •   Bir adet gücü ağacı
  •   Bir adet varangelen (vargel)
  •   İki adet gücü altı karşılık takozu
  •   Bir adet gerdirme (germe) makinesi
  •   Halkalı eğri – doğru demirler
  •   Köstek (kal) demiri
  •   Bir adet köstek çemberi
  •   İki adet yuvarlak çubuk demiri
  •   Bir adet tabla
  •   Bir adet payanda



Sarma Tezgâh Kurarken Dikkat Edilecek Noktalar

  Tezgâh tablası, tezgâhın kurulacağı yere göre ayarlanır.
  Yan tahtalar tezgâh tablasındaki yuvalarına takılır. (Tezgâh tablasına monte
edilmeyecekse ya da tabla yok ise, yan tahtlara uzun sırıklara duvarların arasına
sabitlenir.)
  İlk önce alt, daha sonra üst levend yan tahtalarındaki yuvalarına takılır.
  Tezgâh başlığı yan tahtalara sabitlenir.
  Payandalar çakılır.
  Sağ üstten sol alta, sol üstten sağ alta birer çivi çakılır ve iplik çekilir. Böylece
tezgâhın düzgünlüğü kontrol edilir. Bu işlem metre ile ölçülerek de yapılabilir


 Çözgünün Tanımı


Halı tezgâhının alt ve üst levendleri arasında halı boyunca birbirine paralel olarak aynı
gerginlikte gerilmiş, çapraza alınmış ipliklerdir.
Başka bir tanımla çözgü, dokuma boyunca giden ve dokumadan önce tezgâha
gerilerek hazırlanan, dikey iplerdir. “Arış”, “eriş” veya “direzi” de denir.

Çözgü Hesaplama



Germe tezgâh için çözgü boyunu hesaplamadan önce aşağı ve yukarı ve hareketli olan
(genellikle alt) levend, yan tahtalarındaki yuvanın orta noktasına getirilir.
Çözgü boyu için alt ve üst levend arasındaki mesafe ölçülür ve 2 ile çarpılır.
Üst levend ile gücü ağacının arasındaki bölüm 20cm olarak ölçülür. Bu bölüm çözgü
payı olarak dokuma yapılmayacak olan alandır.
Levendler arası uzunluğun 2 ile çarpılmasıyla bulunan çözgü boyundan çözgü payı ve
her iki uçtaki saçak uzunluğu çıkarılır. Kalan mesafe ise o tezgâhta dokunabilecek en uzun
halının boyudur.
Sarma tezgâhın çözgü payı da yine aynı şekilde üst levend ile gücü ağacının 20cm
altında kalan mesafenin metre yardımıyla ölçülmesiyle bulunur. Sarma tezgâhta çözgü,
dokumanın üst ve alt levendlerine sarıldığı için istenilen uzunlukta halı dokuma serbestliği
vardır. Birden fazla halı üst üste dokunsa bile, çözgü payı bir kere hesaplanır.
Ülkemizde üretilen halılarda genellikle saçak payı olarak 10 cm’lik bir çözgü bırakılır.
Çözgü boyunu hesaplamak için şu formül kullanılır.
Çözgü Boyu=Başlangıç saçak yapı; halı boyu+bitiş saçak yapı+çözgü payı
Örnek verecek olursak, çözgü payı mesafesi 60cm olan bir tezgâhta 150cm boyunda
bir halı dokunmak isteniyor. Çözgü boyunu hesaplayalım.

ÇB =Baş S.P+H.B+Bit. SP+Ç.P 
       =10+150+10+60
       =230 cm. 



Sarma tezgâhta birden fazla halının üst üste dokunabileceğini belirtmiştik. Şimdi de
iki halı için çözgü boyunu hesaplayalım.

ÇB =Baş. SP+H.B+Bit. S.P+Ç.P
      =(2x10)+( 2x150)+(2x10)+60
      =400 cm




Son ve Baş Ayar Hesaplamaları




Tezgâhlarda halı dokunurken, atkı dönüşlerinde ve kenar örgülerinin yapılması
sırasında kenarlarda kalan çözgülerde içe doğru bir daralma olabilir. Bu daralmaları önlemek
için çözgü genişliği, levendler üzerinde, uzunluğundan biraz fazla açılır.
Bu açılmanın standardı şu şekildedir:
> Üst levend için her 100 cm’de 104 cm
> Alt levend için her 100 cm’de 101 cm’dir.




Bu oranlar istenilen halının enine uygulanarak daralma payları yani son ve baş ayar
hesaplamaları yapılır. Sarma tezgâh için çözgüler demir çubukta iken, germe tezgâh için ise
levendler üzerinde hesaplama yapılır.

Sarma Tezgâh için Aparatta Çözgü Hazırlama

Çözgü aparatı, çözgü denilen ve ipliklerin levendler arasında yan yana dizilmesinden
oluşan iskeleti yapabilmek için kullanılan alete denir.
Çözgü aparatı sadece sarma tezgâhta halı dokuyabilmek için çözgü hazırlamada
kullanılır. Zemine paralel, oldukça uzun köşebent şekildeki bir metale, biri sabit diğeri
seyyar iki adet yuvarlak çubuğun dik olarak (90º) sabitlenmesinden oluşur



Sarma tezgâh için aparatta çözgü şu şekilde hazırlanır:
  Dokunacak halının uzunluğu ile saçak ve çözgü uzunluğu hesaplanır. Aparat bu uzunluğa göre hazırlanır.
  Çözgü aparatın paralelliği kontrol edilir.
  Sabit olan çubuğa çözgü ipi bağlanır.
  İki çubuk arasında, hep aynı istikamette “8” yapacak şekilde çapraz olarak istenilen tel sayısı kadar çözgü çözülür.
  Çözgülerin aynı gerginlikte olmasına dikkat edilir.
  Başlangıçta ve bitişte 3–4 çözgü teli diğerlerine göre gergin çözülür.
  Çözgü ipliği bitişte yine sabit demir çubukta sonuçlandırılır.
  Çözgünün her iki tarafına zincir çiti örülür.
  Çözgünün ortasında oluşan çaprazlığın her iki tarafına kalın bir iplik takılarak, düğüm atılır. Böylece oluşan çaprazlığın tezgâha aktarılması sağlanmış olur.



Çözgünün Tezgâha Aktarılması


Çözgü aparatında hazırlanan çözgüler sarma tezgâha şu şekilde aktarılır:
  Aparattan çıkarılan çözgüler demir çubuklara aktarılır.
  Son ve baş ayar hesaplamaları yapılır.
  Çözgü tellerinin birbirine karışmamasına özen gösterilerek, öncelikle üst levende
gelecek olan demir çubuk, üst levenddeki yuvasına sabitlenir.
  Karışık teller el yardımıyla düzeltilerek çözgü alt levendlere sarılır.
  Daha sonra tekrar çözgüler üst levendlere doğru sarılır ve varangelen takılır.
  Gerdirme makinesi takılır ve çözgüler gergin halde iken 10–15 çözgü sırayla el ile
öne doğru çekilerek gerginlikleri eşit hale getirilir.
  Gerdirme makinesi sökülür, çözgüler, yeniden alt levende takılır. Daha sonra
gerdirme makinesi tekrar takılır.



Gücü Örgüsü




Ön ve arka tellerin birbirinden düz ya da çapraz şekilde ayrılması için çözgü iplikleri
üzerine yapılan örgüye gücü örgüsü denir. İki farklı teknikte uygulanır.


1.Teknik

  • Gücü ağacı kullanılmadan çubuk şeklindeki tahtalar 15–20 adet çözgünün bağlanmasıyla oluşturulan gücüde, bu tahtaların öne doğru çekilmesiyle çözgülerin yer değiştirmesi esasına dayanır. Halıcılıkta pek tercih edilmeyen bu sistem “çekme gücü” olarak adlandırılır.  
  • Gücü ağacı vasıtası ile yapılan gücü örgüsü en sağlıklı gücü tekniğidir. Öncelikle varangelen ön ve arka çözgülerin arasındaki ağızlıktan geçirilerek üste, levende doğru kaydırılır.   
  • İşlem bitinceye kadar devam eder. Daha sonra gücü kalıbı çıkarılır.

2.Teknik

2.uygulama faaliyetinde yapım aşamaları anlatılmıştır


Ağızlık İpliğinin Görevi

Çitinin, kilim örgüsünün ve ilmelerin sökülmemesi, halının eğri başlanmaması için yapılır. Varangelen yukarı kaldırılarak aşağıdaki çözgülerin çaprazlığı sağlanır. Oluşan çapraz ağızlıktan, tezgâhın eni uzunluğunda çözgü ipi geçilir. Uçları gergin bir şekilde yan tahtalara bağlanır. İkinci kez aynı işlem vargel aşağıdayken ve üçüncü kez vargel yukarıdayken tekrarlanır. Halının kalitesi itibarıyla ağızlık ipliği 3 veya 5 kez atılır.


Zincir Çiti

Çiti örgüsü el dokusu halılarda düğümleme işlemine başlamadan önce çözgü ipliklerini, düzgün bir şekilde tutmak ve atılacak düğümlere sağlam bir zemin hazırlamak amacıyla yapılır. Çiti örgüsü son derece basit zincir örgüsüdür. Dokumalarda kördüğüm çiti, sarma çiti gibi teknikler de olmakla birlikte kolay ve sağlamlığı nedeniyle en yaygın olarak zincir çiti kullanılmaktadır. Çiti örgüsü yapmak için önce çözgü ipliğinden küçük bir yumak hazırlanır. Yumağın ucu sağ taraftaki bir çift çözgü teline bağlanır. Daha sonra yine bir çift çözgü teli alınır. Yumak bu çift çözgü telinin arkasından dolaştırılarak ön tarafa diğer elle oluşturulan halkanın arasından geçirilir ve oluşan örgü tam saçak çizgisi üzerinde sıkıştırılır. Bu şekilde çözgü iplikleri çift çift alınarak aynı teknik ile bir sıra çiti örgüsü tamamlanır. Bütün çözgüler örülerek karşı tarafa gelindiğinde aynı teknik ile ikinci sıra çiti örgüsü yapılır. Örgü bittiğinde ip çözgü teline sıkıca bağlanarak kesilir


Kilim Örgüsü 

Dokunacak halının çözülmemesi (dağılmaması) için başlangıçta çiti örgüsünden sonra, bitimde ise çiti örgüsünden önce yapılan bez ayağı şeklindeki örgüye denir. Genişlikleri halı ebadına ve kaliteye göre değişir. Toprakçılık, topraklık, yaz su gibi adlarla anılır.

Kenar Örgüsü

Dokumanın sağlam olması için, halı uzunluğu kadar iki yan kenarlarda kilim örgüsünün devamı şeklinde, ilme atılmadan yanlardaki iki ya da üç çözgü çiftine uygulanan dokumadır. Bez ayağı tekniği ile çözgü çiftlerine sarılan kenar örgüsü ipi ilmeler arasındaki atkı ipine dolanarak bir sonraki sıranın kenar örgüsü için hazır hale getirilir.


Tülü Dokuma Yapımı/Uygulanışı










T.C. MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI
MEGEP (MESLEKİ EĞİTİM VE ÖĞRETİM SİSTEMİNİN GÜÇLENDİRİLMESİ PROJESİ) ELSANATLARI TEKNOLOJİSİ TÜLÜ DOKUMA 
Google Plus'da paylaş

Serkan K Hakkında

ayrıca http://webportalim.farvista.net sitesinin de sahibidir. okumayı, gezmeyi, internet kulanmayı ve el sanatları ile uğraşmayı sever...

    Blogger Yorumları
    Facebook Yorumları

0 yorum :

Yorum Gönder

Lütfen soru sormadan önce soracağınız konu ile ilgili olan yayınları okuyunuz...